Waar komt de wizard vandaan?

Wizard vroeger en nu

Heb jij je wel eens afgevraagd waar het woord “wizard” vandaan kwam? Ik wel. Op de gekste momenten vraag ik me af waar een woord vandaan komt. En omdat Tekstwizard nu eenmaal draait om taal én een tweetalige titel heeft, leek het me wel leuk om mijn eerste blog voor Gekke Taalweetjes te wijden aan de Engelse helft van die titel: “wizard”. Hoe lang bestaat dit woord al, hoe werd het vroeger gebruikt? En waarom is er eigenlijk geen vrouwelijke versie van wizard te vinden in de officiële woordenboeken? Als bronnen gebruik ik o.a. een paar van de belangrijkste Engelse (Brits en Amerikaans) woordenboeken en (voor de Nederlandse vertaling) de online Etymologiebank. Volg mij op mijn eerste taalzoektocht, ik ben benieuwd wat we te weten komen!

Oorspronkelijke betekenis

De originele betekenis van wizard verwees meer naar een wijze man, iemand die problemen kon oplossen, dan naar een magiër. Het woord is een samentrekking van twee oude Engelse woorden: ‘wise’ en ‘-ard’. Het werd ook wel gespeld als ‘wysard’ en dat doet denken aan een Nederlands woord: grijsaard. Je zou het dus letterlijk kunnen vertalen met ‘wijsaard’. Het woord dook voor het eerst op in de 15e eeuw volgens de Merriam Webster. Toen was filosofie (wijsheid) en magie nog met elkaar verweven. Een wizard kon toen dus zowel een tovenaar als een wijze man zijn. Naderhand kwam er meer onderscheid tussen de twee betekenissen en doken er ook meer woorden op om tovenaars te omschrijven. Opvallend is dat wizard niet alleen meestal positief wordt gebruikt (voor een ‘goede’ tovenaar), maar ook dat het alleen mannelijk is. Veel andere Engelse synoniemen (sorcerer, enchanter, conjurer, witch(doctor)) worden vaker gebruikt voor ‘slechte’ tovenaars en/of hebben ook een vrouwelijke versie. Misschien komt dit omdat vrouwen vroeger niet vaak werden gezien als wijs? Het lijkt wel alsof hedendaagse online woordenboeken dit goed wilden maken, want daar vind je wel de optie ‘wizardess‘.

Gekke weetjes

Wist je dat het oudste mannelijke synoniem voor wizard ‘enchanter’ is? Dit woord dook al op in de 13e eeuw en komt van het Latijn ‘incantare’, wat ‘zingen’ betekent. Maar wist je dat er nog een veel ouder vrouwelijk synoniem bestaat? Dat is ‘witch’. Dit woord dook ongeveer vanaf het jaar 500 op in de Oud Engelse taal en had toen nog een mannelijke (wicca) én een vrouwelijke versie (‘wicce’). Vanaf de 11e eeuw werd ‘witch’ voornamelijk gebruikt in de vrouwelijke variant. Wij gebruiken dit woord nu vooral voor boze heksen, maar in het Oud Engels kon het ook verwijzen naar een heilig persoon die de toekomst kon voorspellen. Ik kwam ook een hedendaagse toepassing van wizard tegen die mij onbekend was. De Britten gebruiken het o.a. als een bijvoeglijk naamwoord voor iemand die iets goed kan, bijvoorbeeld: “You’re a wizard writer!”

Tovenaar

Om af te sluiten nog iets over de Nederlandse vertaling (of tenminste een mogelijke vertaling) van wizard, ’tovenaar’. Het woord ’toveren’ is al vanaf de 8e eeuw in Nederlandse bronnen gevonden. Vanaf die tijd duikt het in allerlei varianten op, meestal met de betekenis van het ‘beoefenen van magie’. Eén vermelding in de online Etymologiebank is interessant, want daar komen we het woord ’tēafor’ tegen: een oranjerode kleurstof die wordt gebruikt voor magische inscripties. ‘Tovenaar’ verschijnt al snel daarna, in de 10e eeuw, als ’tōvereri’. Ook in het Nederlands valt op dat er een link is met wijsheid, met ‘waarzeggen’. Ook onze cultuur zag dus in dat wijsheid in vele vormen kwam en niet altijd te begrijpen viel. Al met al denk ik dat ik een goede titel voor mijn blog heb gekozen. Ik tover met taal en hopelijk doe ik dat op een wijze manier; dat is voor elke schrijver een goede ambitie, volgens mij!